مدیریت کمبودهای ناشی از عناصر ریز مغذی در درختان میوه

ریزمغذی‌ها یا همان عناصر میکرو جزو عناصر ضروری برای رشد و نمو درختان به شمار می‌روند. عناصر ریزمغذی در مقادیر نسبتا کمتری مورد نیاز گیاهان (معمولا 100 میلی‌گرم در کیلوگرم ماده خشک ساقه گیاه) هستند. در این مقاله به عملکرد هرکدام از عناصر، کمبود عناصر ریز مغذی در درختان و زمان مصرف کودهای ریز مغذی پرداخته می‌شود.

طبق تعریف، عنصری ریزمغذی ضروری به شمار می‌رود که:

  • برای تکمیل چرخه زندگی گیاه مورد نیاز باشد.
  • کارکردی در گیاه داشته باشد که توسط عنصر معدنی دیگر قابل انجام نباشد.
  • بصورت مستقیم در متابولیسم گیاه مشارکت داشته باشد و یا در یک مرحله متابولیکی خاص مورد نیاز باشد.

بیوشیمی ریزمغذی‌ها در محیط باغات پیچیده است. ریشه‌های گیاهان فقط عناصری که بصورت حل شده در محلول خاک درآمده باشند را جذب می‌کنند. مواد معدنی و آلی خاک به عنوان منابع ریزمغذی‌ها هستند.

درمواردی باتوجه به محدودیت‌هایی که در خاک شکل می‌گیرد مانند pH بالای خاک، این ریزمغذی‌ها بصورت نامحلول درآمده و از دسترس ریشه گیاهان خارج می‌شوند. در چنین مواردی استفاده از کودها اهمیت پیدا می‌کند.

ریزمغذی‌ها را می‌توان در قالب کودها در اختیار درختان میوه قرار داد. روش‌های مختلفی برای مصرف آنها وجود دارد مانند محلول‌پاشی برگی، مصرف خاک و کودآبیاری که هرکدام از آنها بسته به شرایط می‌تواند مورد استفاده قرار گیرد.

بخش عمده عناصر ریزمغذی خاک از دو طریق شسشتو (آبشویی) و جذب توسط گیاهان مصرف می‌شود.

اگرچه مقادیر ریزمغذی‌ها در بافت‌های گیاهی اندک است، اما حضور آنها به اندازه درشت مغذی‌ها برای رشد و نمو گیاهان بسیار مهم و حیاتی است.

اکثر ریزمغذی‌ها به عنوان اجزا یا فعال کننده آنزیم‌ها در گیاهان عمل می‌کنند. عدم وجود یا کاهش فعالیت این آنزیم‌ها باعث مختل یا متوقف شدن انجام فرایندهای بیوشیمیایی داخل گیاهان می‌شود.

کمبود عناصر ریز مغذی در درختان

در این بخش به معرفی ریزمغذی‌ها، عملکرد آنها در گیاهان، علائم کمبود عناصر ریز مغذی در درختان یا سمیت آنها در درختان و دستورالعمل‌های کلی از جمله زمان مصرف کودهای ریزمغذی و مدیریت تغذیه ریزمغذی‌ها در باغات میوه پرداخته می‌شود.

کمبود عناصر ریز مغذی در درختان میوه
عناصر ریزمغذی

از آنجا که شرایط خاک در اقلیم‌های مختلف متفاوت است، اجرای برنامه‌های عمومی چندان توصیه نمی‌شود و برای این شرایط باید از برنامه‌ها و توصیه‌های اختصاصی بهره برد. اما شناخت کافی از کارکرد و مدیریت کوددهی در عناصر ریزمغذی حتی بصورت عمومی نیز مفید بوده و قابل بهره‌برداری است.

عوامل خارجی ممکن است به‌شدت برجذب، انتقال و تجمع عناصر ریزمغذی در گیاهان تاثیر بگذارند. مدیریت نامناسب آبیاری، سرمازدگی، ناسازگاری پایه درختان، بیماری‌ها و آسیب حشرات همه می‌توانند کمبودهای ریزمغذی را ایجاد کنند که تنها راهکار برطرف کردن این کمبودها مصرف کود نیست و باید دلیل و عامل کمبود را شناسایی و برطرف کرد.

آهن (Fe)

آهن جزء مهم بسیاری از پروتئین‌های گیاهی و سیستم‌های آنزیمی است. این عنصر نقش مهمی در احیاء نیترات و سولفات و متابولیسم نیتروژن و تولید انرژی دارد.

نقش آهن در سبزینگی برگ درختان
نقش آهن در سبزینگی برگ درختان

آهن به عنوان کاتالیزور و یا بخشی از سیستم آنزیمی مرتبط با تولید کلروفیل عمل می‌کند. از این جهت معمولا در شرایط کمبود آهن برگ‌ها زرد می‌شوند.  همچنین آهن احتمالا در سنتز پروتئین و رشد مریستم نوک ریشه دخیل است.

علائم کمبود آهن

کمبود آهن در درختان معمولا در شرایط زیر اتفاق می‌افتد:

  • خاک‌های قلیایی (pH بالای 7)
  • آبیاری بیش از حد و شرایط غرقابی و تهویه نامناسب خاک در خاک‌های با بافت سنگین
  • بی‌کربونات بالا در آب آبیاری

در شرایط کمبود آهن بین رگبرگ‌ها زرد شده درحالی که خود رگبرگ‌ها سبز هستند. با پیشرفت کمبود، ممکن است کل برگ زرد شود و با تشدید آن حاشیه برگ‌ها نکروزه شوند. تمام یا بخشی از درخت ممکن است تحت تاثیر کمبود آهن قرار گیرد.  کمبود آهن در ابتدا در برگ‌های جوان انتهایی ظاهر می‎شود.

اصلاح کمبود آهن

برای رفع کمبود آهن باید چند عامل موثر را مدیریت و کنترل کرد.

1- مدیریت آب و خاک: مانند بهبود زهکشی با اصلاح ساختمان خاک، بهینه کردن مقدار آب آبیاری و پیاده سازی سیستم‌های مناسب آبیاری و …

2- استفاده از انواع کودهای آهن براساس شرایط خاک و گیاه به روش‌های خاکی و محلول پاشی برگی. محلول پاشی برگی انواع کلات آهن با دز توصیه شده روی برچسب محصول در طول فصل رشد در رفع کمبود آهن موثر است. انواع سولفات آهن و کلات‌های آهن برای این مورد مناسب هستند.

رفع کمبود آهن از طریق تزریق به تنه درخت
تزریق آهن به تنه درخت

3- تزریق ترکیبات آهن به تنه درخت : اگر به درستی انجام شود می‌تواند موثر واقع شود اما روشی تخصصی بوده و نیاز به تجهیزات خاص دارد. در صورت انجام نادرست می‌تواند باعث آسیب شدید به درخت و از بین رفتن آن شود. بنابراین اجرای این روش توصیه نمی‌شود.

منگنز (Mn)

حضور منگنز در مراحل مختلف فتوسنتز ضروری است. منگنز جزئی از آنزیم‌هایی است که از دستگاه فتوسنتز در برابر ضدمات ناشی از انواع رادیکال‌های آزاد محافظت می‌کند. این عنصر در فعال‌سازی چندین سیستم آنزیمی نقش دارد. علائم کمبود این عنصر نیز بصورت کلروز برگی ظاهر می‌شود.

علائم کمبود منگنز

کمبود منگنز در مناطق خشک شایع است. کمبود این عنصر معمولا در pH بالای خاک و اغلب با کمبود آهن همراه است.

کمبود منگنز در درختان میوه
کمبود منگنز در درخت جلا ( tung tree)

علامت اصلی کمبود آن کلروز برگ است که معمولا از حاشیه برگ شروع شده و به سمت میانی برگ حرکت می‌کند. رگبرگ‌ها و بافت مجاور آن سبز می‌مانند. علائم کمبود معمولا در برگ‌های بالغ ظاهر می‌شود اما با تشدید کمبود، ممکن است برگ‌های جدید نیز تحت تاثیر قرار گیرند.

رفع کمبود منگنز

  • برنامه‌های بهبود خصوصیات خاک مانند کاهش pH خاک به محدوده‌های (6.5 تا 7)
  • محلول‌پاشی برگی در صورت محرز شدن کمبود منگنز : برای اینکار می‌توان 2 کیلوگرم سولفات منگنز (MnSO4) در هکتار در اوایل فصل رشد مصرف کرد یا از کودهای کلات منگنز در اوایل فصل بصورت محلول‌پاشی برگی استفاده کرد.

سمیت منگنز

  • مسمومیت منگنز می‌تواند در درختان برگریز عمدتا در درختان سیب جوان ایجاد شود. به احتمال زیاد این مسمومیت در pH زیر 5 خاک رخ می‌دهد.
  • بروز لکه‌های قهوه‌ای مایل به زرد بین رگبرگ‌ها

اصلاح سمیت منگنز

کاهش علل اسیدی شدن خاک به عنوان مثال کاهش میزان مصرف کودهای نیتروژنه و تغییر منبع نیتروژن و استفاده از آهک

بور (B)

گیاهان نسبت به سایر ریزمغذی‌ها، بور را در مقادیر بیشتری مصرف می‌کنند. بور در تشکیل RNA و ترکیبات فسفاته غنی از انرژی نقش، فعالیت‌های سلولی و رشد لوله گرده نقش مهمی دارد.

نقش بور در گیاهان
نقش بور در گیاهان

کمبود بور در اکثر باغات رایج است. استفاده از کودهای بور از منابع مناسب در خاک‌های شنی و با مواد آلی کم ضروری است. از آنجا که بور در غلظت‌های کم می‌تواند سمیت ایجاد کند، در مصرف کودهای حاوی بور باید احتیاط کرد.

علائم کمبود بور

بور یکی از عناصر ضروری و مهم در تشکیل جوانه‌های گل و تبدیل آنها به میوه است. عنصر بور یکی از اجزای اصلی ترکیبات فروت ست به شمار می‌رود. کمبود این عنصر می‌تواند باعث کاهش کیفیت گلدهی، ریزش میوه‌های اولیه و ریزش جوانه‌های بارده در سال جاری شود.

رفع کمبود بور

در صورتی که براساس نتایج آنالیز خاک کمبود این عنصر مشخص شود مصرف خاکی کود بور توصیه می‌شود. برای اینکار هر سه سال یک بار 3 کیلوگرم بور را بصورت پخش سطحی روی خاک مصرف کنید. در خاک‌های شنی هرساله 1 کیلوگرم بور را بصورت پخش روی خاک مصرف کنید.

محلول پاشی برگی بور بخصوص در مراحل بعد از برداشت میوه و در زمان متورم شدن جوانه‌ها در تامین نیاز بور گیاه بسیار موثر است.

مسمومیت بور

مقادیر بالای بور باعث آسیب و مرگ گیاه می‌شود. سمیت بور با کود دهی بیش از حد ایجاد می‌شود. مسمومیت بور با آبشویی خاک کاهش می‌یابد. استفاده از آهک در خاک‌های اسیدی می‌تواند در کاهش مسمومیت بور موثر باشد.

روی (Zn)

روی در ساختار حداقل 4 سیستم آنزیمی در گیاه نقش دارد. این عنصر در فعال سازی انواع آنزیم‌ها دارد که این آنزیم‌ها نقش مهمی در متابولیسم کربوهیدارت‌ها و پروتئین‌ها دارند. روی در متابولیسم هورمون اکسین نقش دارد. اکسین به هورمون رشد معروف است.

نقش روی در درختان
نقش روی در گیاهان

کمبود روی

برگ‌های کوچک باریک علامتی از کمبود روی در درختان است. کلروز برگی نیز ممکن است رخ دهد.

کمبود روی در خاک‍‌های قلیایی ایران بسیار رایج است. بنابراین برنامه‌های مدیریتی صحیح از جمله مصرف کودهای روی در چنین شرایطی ضروری به نظر می‌رسد.

رفع کمبود روی

استفاده از منابع مناسب کودهای روی با روش‌های صحیح می‌تواند در برطرف کردن نیاز درختان به روی موثر باشد.

توجه شود که کاربرد خاکی در خاک‌های قلیایی معمولا در رفع کمبودهای روی بی‌اثر است چرا که در این روش روی موجود در کود با اجزای خاک ترکیب شده و اصطلاحا رسوب می‌کند. در چنین شرایطی مصرف برگی کود روی میتواند موثر باشد.

استفاده از منبع مناسب کودی در زمان مصرف کود روی از اهمیت زیادی برخوردار است. به عنوان مثال کودهای سولفات روی و کلات‌های روی، گزینه مناسبی برای مصرف در باغات هستند. استفاده از روی، زمان بعد از برداشت میوه در پائیز و قبل از تورم جوانه‌ها در بهار بسیار موثر است.

سمیت روی

استفاده زیادی از نمک‌های روی معدنی می‌تواند باعث القاء سمیت روی در درختان شود. علائم سمیت شامل کلروز برگی و کاهش رشد آنها است که معمولا به کمبود آهن نسبت داده می‌شود. اصلاح سمیت روی درخاک کاری دشوار است که نیاز به تخصص دارد.

مولیبدن (Mo)

مولیبدن در دو سیستم آنزیمی نیتروژنار و نیترات ردوکتاز نقش دارد. علائم کمبود مولیبدن بصورت کلروز یکنواخت برگ‌های جوان، سوختگی نوک و حاشیه برگ‌های قدیمی و ریزش برگ‌ها ظاهر می‌شود.

به پایان مقاله آموزشی مدیریت کمبود عناصر ریز مغذی در درختان میوه رسیدیم. اگر در این زمینه سوال و نظری دارید از بخش پایین همین صفحه مطرح فرمایید.

5/5 - (1 امتیاز)
برنامه کودی باغات و مزارع

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دکمه بازگشت به بالا