بررسی مراحل رشد گندم بصورت تصویری + پاورپوینت

برای افزایش عملکرد و تولید مناسب ضروری است که شناخت کافی از مراحل رشد گندم داشته باشیم. در کشور ما ایران گندم به عنوان یک محصول استراتژیک و مهم مورد کشت و کار قرار می‌گیرد و غذای اصلی بیشتر مردم از این محصول تامین می‌شود. در این پست آموزشی از کشاورزا، مراحل رشد گندم بصورت تصویری مورد بررسی قرار می‌گیرد. در انتها نیز فایل پاورپوینت این آموزش برای دانلود در اختیار شما عزیزان قرار می‌گیرد.

اهمیت شناخت مراحل رشد گندم

یکی از اهداف اصلی ملی در بسیاری از کشورها تولید و یا تامین کافی گندم برای مردمان آن کشور است، چرا که کمبود آن ممکن است منجر به آشفتگی‌های اجتماعی و سیاسی شود. در برخی از کشورهای شمال آفریقا و خاورمیانه کمبود تولید گندم و غلات باعث شورش‌های اجتماعی و گاهی منجر به تغییر رژیم شده است. برای اینکه تصمیم‌گیری مناسب مدیریتی مانند کوددهی در جهت افزایش عملکرد گندم در زمان مناسب اتخاذ شود باید شناخت کافی از فیزیولوژی گیاه و مراحل رشد گندم  داشته باشیم.

گیاهشناسی گندم

برای تشخیص صحیح مراحل رشدی گندم ضروری است که شناخت کافی از گیاهشناسی گندم داشته باشید. در ادامه هریک از اندام‌های اصلی و مهم گیاه بصورت کامل به همراه تصویر بررسی شده است.

ریشه

ریشه‌های گندم از نوع افشان هستند. گندم دارای ریشه‌های اولیه (ریشه‌چه و ریشه‌های جانبی خارج شده از محل رویان بذر)  و ثانویه یا دائمی یا نابجا (خارج شده از محل گره انشعاب)  است. ریشه‌های اولیه در حدود 2 الی 3 هفته اولیه پس از جوانه زنی وظیفه تامین آب و مواد معدنی گیاه را بر عهده دارند. ریشه‌های ثانویه نیز وظیفه تامین آب و مواد غذایی گیاه تا پایان دوره رشدی را بر عهده دارند. ریشه‌های دائمی در مرحله حدود 4 برگی ظاهر می‌شوند. ریشه‌های ثانویه ضخامت بیشتری نسبت به ریشه‌های اولیه داشته و بصورت افقی گسترش می‌یابند. نقش ریشه‌های اولیه پس از تشکیل ریشه‌های دائمی در تامین مواد غذایی کمتر می‌شود ولی همچنان تا مراحل رسیدگی فعال می‌مانند.

ساقه و پنجه

ساقه دارای گره و میانگره است که از محل میانگره‌ها توخالی و استوانه‌ای و از محل گره‌ها توپر است. پنجه‌ها انشعابات جانبی ساقه در گندم هستندکه از محل گره انشعاب تشکیل می‌شوند. هر یک از پنجه‌ها در نزدیکی سطح خاک گره انشعاب تشکیل داده و خود منشأ تشکیل پنجه‌های جدید می‌شود. همه پنجه‌ها منجر به تشکیل گل و دانه نمی‌شوند و ممکن است برخی نابارور شوند. قدرت پنجه زنی بسته به شرایط محیطی و نوع رقم متفاوت است و در شرایط عادی ممکن است 3 الی 5 عدد باشد.

پنجه در گندم

گل آذین

گل آذین گندم از نوع خوشه متراکم یا سنبله است. سنبله از یک محور اصلی به نام محور سنبله یا راکیس تشکیل شده است که در واقع ادامه ساقه گندم است. سنبلچه‌ها روی گره‌های راکیس قرار می‌گیرند. هر سنبلچه خود دارای محوری به نام راکیلا است که گلچه‌ها و دو زائده گلوم روی این محور قرار می‌گیرند. راکیلا و راکیس حالت زیگزاگی دارند. اندام‌های نر و ماده درون گلچه‌ها قرار داشته و توسط دو پوشینه به نام‌های لما و پالئا در برگرفته می‌شوند. لما به زائده خار مانند ریشک متصل می‌شود. پرچم‌ها اندام‌های نر گلچه در گندم هستند که خود از میله پرچم و بساک تشکیل شده است. اندام‌های ماده شامل دو کلاله‌ی پر مانند و تخمدان هستند. تخمک محل تشکیل رویان، آندوسپرم و به طور کلی دانه است.

دانه گندم

ساختار دانه گندم

دانه گندم از نوع گندمه یا میوه خشک ناشکوفاست. دانه به شکل‌های مختلف گرد، بیضی و تخم‌مرغی شکل دیده می‌شود. طول آن بین 4 تا 12 میلی‌متر و عرض آن یک و نیم تا 4 میلی‌متر متغیر است. در قسمت انتهایی دانه در جهت مقابل رویان کرک‌هایی دیده می‌شود. قسمت شکمی شیاردار و قسمت پشتی صاف است. وزن هزار دانه بین 15 تا 60 گرم متغیر است. گندم‌های دوروم وزن هزار دانه بیشتری دارند.

ریشک

ریشک در گندم

ریشک پهنک برگ تغییر شکل یافته است که تنها به اندازه رگبرگ میانی آن باقی مانده است.  ریشک دارای کلروپلاست و روزنه بوده قادر به عمل فتوسنتز است. ریشک در شرایط نامساعد محیطی اهمیت فیزیولوژیکی بالایی دارد. ریشک در چنین شرایطی به حفظ عملکرد گندم کمک زیادی می‌کند. برخی از ارقام گندم ریشک‌دار و برخی بدون ریشک هستند. ارقام بدون ریشک بیشتر در شرایط مساعد محیطی کشت می‌شوند. ریشک از طریق افزایش وزن هزار دانه به افزایش عملکرد کمک می‌کند.

مقیاس‌های اصلی توصیف مراحل رشد گندم

شناسایی مراحل مهم رشدی گیاهان زراعی، کشاورز را قادر می‌سازد در زمان مناسبی تصمیمات مدیریتی صحیحی اتخاذ کند. دو سیستم مرحله رشدی زیدوکس و فیکس برای گندم تعریف شده است. بین تولید کنندگان، مقیاس فیکس رایج‌تر از مقیاس زیدوکس است. مقیاس زیدوکس مراحل را جزئی‌تر از مقیاس فیکس بیان می‌کند که بیشتر در مقالات علمی استفاده می‌شود.

جوانه‌زنی و سبز شدن

الگوی جذب آب توسط بذور برای جوانه‌زنی در گندم

  • آب نوشی
  • فعال شدن
  • جوانه‌زنی
جوانه زنی و سبز شدن گندم

عمق کاشت زیاد احتمال سبز شدن گیاهچه‌ها را کاهش می‌دهد. زیرا در چنین شرایطی ممکن است رشد کلئوپتیل قبل از رسیدن به خاک متوقف شود.

استقرار اولیه بوته‌ها

استقرار بوته گندم

یکی از مهم‌ترین و حساس‌ترین مراحل رشد گندم استقرار اولیه بوته‌ها است. استقرار و سبز شدن نقطه شروع رشد گیاه است. گیاه زمانی استقرار پیدا می‌کند که سیستم ریشه و اندام هوایی آن تشکیل شده باشد. در این مرحله ، گیاهچه نیازی به ذخایر بذر ندارد و خود انرژی لازم را تولید می‌کند و توسط ریشه‌ها آب و مواد غذایی را جذب کرده و صرف رشد می‌کند. دماهای بسیار بالا در زمان استقرار باعث مرگ گیاهچه‌ها می‌شود. بذور با کیفیت در استقرار مناسب گیاهچه‌ها تاثیر بسزایی دارند.

رشد پنجه‌ها

پنجه زنی در گندم

محل تشکیل پنجه‌ها گره انشعاب است. معمولا زمانی که برگ سوم به صورت کامل رشد کرد، پنجه زنی شروع می‌شود. پنجه‌ها از کنار برگ‌های ساقه اصلی رشد می‌کنند. تعداد پنجه نیز در ارقام مختلف متفاوت است.  ارقام زمستانه نسبت به ارقام بهاره تعداد پنجه بیشتری دارند.  پنجه زنی معمولا بعد از شروع ساقه روی به اتمام می‌رسد. در مراحل رشد گندم نیز ممکن است پنجه زنی اتفاق افتد ولی احتمال باوری آن کمتر خواهد شد. همه پنجه‌ها تولید سنبله نمی‌کنند و این صفت تحت تاثیر عوامل مختلف مثل  ژنوتیپ، عوامل محیطی، ، فراهمی عناصر غذایی ، تراکم کاشت و … قرار دارد. تعداد پنجه بین ارقام مختلف از  3 تا 5 عدد در هر گیاه متفاوت است.

برجستگی‌های دوگانه

آغازه‌های برگچه‌ها و سنبلچه‌ها حول محور مریستم انتهایی به وجود می‌آیند. این مرحله از رشد گیاه، برجستگی‌های دوگانه نامیده می‌شود. تشکیل برجستگی‌های دوگانه در واقع مرز ورود گیاه از مرحله نمو رویشی به زایشی است. در مریستم انتهایی ساقه برجستگی‌های پایینی آغازه‌های برگ و برجستگی‌های بالایی آغازه‌های سنبلچه‌ها هستند. برای مطالعه بیشتر در این زمینه مقاله “شروع مرحله زایشی در گیاهان زراعی” را بررسی کنید.

برجستگی های دوگانه در گندم

تمایز سنبلچه‌ها  با تمایز سنبلچه انتهایی  به اتمام می‌رسد. براساس مقیاس زادوکس گیاه در مرحله تمایز سنبلچه انتهایی در مرحله 4 تا 5 برگی قرار دارد.  بعد از تمایز سنبلچه‌ها، تمایز گلچه‌ها شروع می‌شود. تعداد سنبلچه در هر سنبله تحت تاثیر طول دوره زایشی قرار دارد. طول دوره بیشتر فرصت کافی برای تشکیل سنبلچه‌های بیشتر را فراهم می‌کند. هرچند این صفت تحت تاثیر ژنتیک و عوامل دیگر نیز قرار دارد. زمانی که طرح نهایی سنبله شکل گرفت، سنبلچه انتهایی از بخش مریستم انتهایی تشکیل می‌شود و از این مرحله به بعد تمایز سنبلچه‌ها به اتمام می‌رسد. داخل هر سنبلچه گلچه‌ها نیز در حال تمایز و شکل‌گیری هستند. سنبله که در این مرحله از لحاظ اندازه بسیار کوچک است (قابل مشاهده با میکروسکوپ)، حرکت خود را از طریق طویل شدن میانگره‌های ساقه به سمت بالا آغاز می‌کند. در ابتدای این مرحله از رشد، اولین گره ساقه در سطح خاک قابل لمس است. زمانی که سنبلچه نهایی تشکیل شد، سنبله شروع به رشد کرده و ساقه طویل می‌شود.

طویل شدن ساقه

ساقه روی در گندم

رشد ساقه در اثر طویل شدن طول میانگره‌ها اتفاق می‌افتد. این مرحله با نام ساقه روی گندم نیز شناخته می‌شود. هر گیاهچه حدود 8 تا 14 گره را بصورت فشرده (که با میانگره‌های 1 میلی‌متری از هم جدا شده‌اند) روی  هم دارد که در صورتی که شرایط محیطی مساعد باشد، رشد شش گره اول باعث هدایت سنبله به سمت بالا و طویل شدن ساقه می‌شود. میانگره‌های پایینی بصورت فشرده باقی می‌مانند. زمانی که برگ مربوط به هر گره به اندازه نهایی خود رسید میانگره بعدی شروع به رشد می‌کند. آخرین میانگره (پدانکل) طویل ترین میانگره ساقه است. که با رشد کامل این میانگره طول نهایی ساقه تعیین می‌شود. در زمان ساقه روی نیاز غذایی و رطوبتی گیاه بالا بوده و هرگونه تنش در این مرحله از جمله کمبود نیتروژن و خشکی باعث می‌شود بعضی از پنجه‌ها نابارور شوند.

غلاف روی و ظهور سنبل

ظهور سنبل در گندم

در مرحله غلاف روی (آبستنی) سنبله گندم داخل غلاف برگ پرچم به حالت متورم در می‌آید. مرحله آبستنی در واقع پایان مرحله رشد طولی ساقه است. گل‌دهی (ظهور سنبل) با ظهور ریشک‌ها و درنهایت سنبله کامل از غلاف برگ پرچم آغاز می‌شود.  حد فاصل مرحله غلاف تا ظهور سنبل حساس‌ترین مرحله رشدی گندم به تنش‌های محیطی است. هرگونه تنش در این مرحله تعداد نهایی دانه در سنبله را تحت تاثیر قرار خواهد داد. زمانی که ریشک از غلاف بیرون می‌زند، سنبله  به رشد نهایی خود رسیده است.

گرده افشانی

گرده افشانی در گندم

یکی دیگر از حساس‌ترین مراحل رشد گندم گرده افشانی است. پس از ظهور سنبله، دانه‌های گرده بالغ آزاد می‌شوند و گرده‌افشانی صورت می‌گیرد. گرده افشانی در سنبله گندم از طریق مشاهده خارج شدن پرچم‌ها از گلچه‌‌ها قابل تشخیص است. بروز هرگونه تنش در این مرحله روی تعداد نهایی دانه و عملکرد تاثیر دارد. گرده افشانی از بخش میانی سنبله شروع شده و به سایر بخش‌ها ادامه می‌یابد. مرحله گرده افشانی یک دوره کوتاهی بوده و ممکن است بین 3 الی 4 روز  در کل مزرعه عمل گرده‌افشانی صورت گیرد. معمولا با افزایش دما و در اوایل صبح اتفاق می‌افتد.

تشکیل و نمو دانه

پر کردن دانه گندم

بعد از گرده‌افشانی گلچه‌هایی که بارور شوند، دانه را تشکیل داده و این دانه با مواد فتوسنتزی پر می‌شود. مرحله نمو دانه از مرحله گرده افشانی تا رسیدگی فیزیولوژیکی را شامل می‌شود.  دانه گندم از زمان تشکیل، سه مرحله بزرگ شدن، پرشدن و رسیدگی فیزیولوژیکی را پشت سر می‌گذارد. بعد از تشکیل دانه، مواد فتوسنتزی در آندوسپرم آن ذخیره می‌شود. پرکردن دانه شامل سه مرحله شیری، خمیری نرم و خمیری سخت است.

رسیدگی فیزیولوژیکی دانه

رسیدگی فیزیولوژیکی دانه گندم

در مرحله رسیدگی فیزیولوژیکی گندم، پوسته بذر سفت شده و به سختی می‌توان با ناخن آن را شکست. در سطح مزرعه همه برگ‌ها زرد شده‌اند. در مرحله رسیدگی فیزیولوژیکی انتقال مواد به سمت دانه کاملا قطع می‌شود. رنگ دانه قهوه‌ای می‌شود. فعالیت همه پنجه‌ها و برگ پرچم متوقف می‌شود. بعد از مرحله رسیدگی فیزیولوژیکی رطوبت دانه کاهش پیدا می‌کند. در زمان برداشت، دانه حدود 12 درصد رطوبت دارد.

برای دانلود فایل پاورپوینت مراحل رشد گندم از باکس زیر اقدام کنید.

  • فرمت فایل: پاورپوینت
  • تعداد اسلاید: 35
  • حجم فایل: 4 مگابایت

عکس نمونه اسلاید پاورپوینت گندم

منابع مورد استفاده در مطلب آموزشی مراحل رشد گندم

  • سیادت،ع. مدحج، ع. اصفهانی، م. غلات (1392). انتشارات جهاد دانشگاهی مشهد. مشهد. 352 صفحه
  • State of New South Wales through NSW Department of Primary Industries. (2007). Wheat growth and development. 104pp.
5/5 - (1 امتیاز)
برنامه کودی باغات و مزارع

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دکمه بازگشت به بالا